ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΕΡΠΕΤΟ? Φίδι ή... άποδη σαύρα;

Χθες έκανα μια περιοδεία στο όρος Παικο για να δω σε τι κατάσταση είναι η καστανιά και συνάντησα το εξής ερπετό  το οποίο μοιάζει με φίδι αλλά μάλλον δεν είναι ή είναι?

 

 http://www.herpetofauna.gr/index.php?module=cats&page=read&id=91&sid=86

Pseudopus apodus
(Pallas, 1775)

Κοινή Ονομασία: Τυφλίτης

Συνώνυμα: Ophisaurus apodus Ενήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Andreas Meyer, www.karch.ch) Ενήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Andreas Meyer, www.karch.ch) Ανήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Ενήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Ενήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Νεαρό άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Ανήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Ανήλικο άτομο, (Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης) Εξάπλωση στην Ελλάδα: Ηπειρωτική Ελλάδα, Πελοπόννησος, Εύβοια, Κέρκυρα, Λευκάδα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθος, Θάσος, Σκιάθος, Λήμνος, Λέσβος, Σάμος,  Κως, Ροδος, πιθανόν και σε άλλα νησιά. Γενικές Πληροφορίες:  Μοιάζει με φίδι αλλά πρόκειται για άποδη σαύρα. Αυτό σημαίνει ότι έχει βλέφαρα και ακουστικά ανοίγματα, σε αντίθεση με τα φίδια. Στην Ελλάδα απαντά το υποείδος Pseudopus apodus thracius (Obst, 1978). Ολικό μήκος έως και 140cm, συνήθως όμως μικρότερο. Ημερόβια σαύρα που αποφεύγει τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες. Κινείται κυρίως στο έδαφος, όμως μπορεί επίσης να σκαρφαλώσει σε πυκνούς θάμνους. Τρέφεται κυρίως με ασπόνδυλα, αλλά και με μικρά τρωκτικά ή ερπετά. Ζευγαρώνει την άνοιξη και τα θηλυκά γεννούν 6-12 αυγά που εκκολάπτονται στα τέλη του καλοκαιριού. Τα μικρά έχουν μήκος 10-12cm. Αν τρομάξει κινείται γρήγορα προσπαθώντας να ξεφύγει κάνοντας πολύ θόρυβο. Συνήθως μπερδεύεται με φίδι και σκοτώνεται. Εντελώς ακίνδυνο ερπετό. Άλλες ονομασίες: Φιδόσαυρα, Τύφλιακας.

Φίδι ή... άποδη σαύρα;

          Είναι πολύ λογικό όταν κάποιος αντικρίσει ένα ζώο με σώμα μακρόστενο, χωρίς άκρα, με μάτια και στόμα, να έρπεται κυματοειδώς στην στεριά, να συμπεράνει αμέσως πως πρόκειται για φίδι. Στην πραγματικότητα όμως μπορεί να κάνει και λάθος. Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν αρκούν για να προσδιορίσουν αν το ζώο αυτό πρόκειται για φίδι ή απλά για μία άποδη... σαύρα! Ίσως ακούγεται περίεργο στους περισσότερους αλλά είναι γεγονός πως εκτός από τα φίδια, υπάρχουν και σαύρες χωρίς άκρα. Εύλογα λοιπόν θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς τι διαφορά έχει μία άποδη σαύρα από ένα φίδι και γιατί μια σαύρα χωρίς πόδια δε χαρακτηρίζεται «φίδι»; Ωστόσο οι διαφορές ανάμεσα σε αυτές τις δύο κατηγορίες ερπετών είναι αρκετές.

          Τα φίδια και οι άποδες σαύρες προέρχονται από δύο διαφορετικούς εξελικτικούς κλάδους. Έτσι, οι πρόγονοι των άποδων σαυρών ήταν σαύρες με άκρα, ενώ οι πρόγονοι των φιδιών... φίδια με άκρα.

                                      Τυφλίτης, Pseudopus apodus - Φωτογραφία: Ηλίας Στραχίνης

Οι διαφορές

           Οι άποδες σαύρες διαθέτουν βλέφαρα όπως όλες οι σαύρες (με κάποιες εξαιρέσεις), σε αντίθεση με τα φίδια τα οποία δεν διαθέτουν και αντί αυτών διαφανής προστατευτική μεμβράνη καλύπτει τα μάτια τους.

           Οι άποδες σαύρες φέρουν ακουστικά ανοίγματα («αυτιά»), ενώ τα φίδια όχι. Έτσι, οι σαύρες έχουν την αίσθηση της ακοής ενώ τα φίδια δεν αντιλαμβάνονται τα ηχητικά κύματα, παρά μόνο τις δονήσεις του εδάφους. Με άλλα λόγια τα φίδια είναι «κουφά» ερπετά, σε αντίθεση με τις άποδες σαύρες.

           Οι άποδες σαύρες έχουν ενιαία και σταθερή κάτω σιαγόνα, σε αντίθεση με τα φίδια των οποίων η κάτω γνάθος χωρίζεται σε δύο τμήματα (δεξί και αριστερό) που μπορούν και κινούνται ανεξάρτητα. Έτσι τα φίδια μπορούν και ανοίγουν υπερβολικά το στόμα τους ώστε να καταπιούν κάποιο θήραμα με μεγαλύτερη διάμετρο σώματος από αυτή του κεφαλιού τους, ενώ οι άποδες σαύρες αρκούνται σε θηράματα μικρότερα από το κεφάλι τους.

          Η αναλογία μήκους σώματος-ουράς είναι διαφορετική στις άποδες σαύρες απ’ότι στα φίδια. Στα φίδια το μεγαλύτερο μέρος του συνολικού μήκους καλύπτει το σώμα, με την ουρά να είναι σαφώς πολύ μικρότερη, σε αντίθεση με τις άποδες σαύρες των οποίων η ουρά είναι ίση ή και μεγαλύτερη από το κυρίως σώμα.

          Οι άποδες σαύρες, όπως και οι περισσότερες σαύρες, έχουν την δυνατότητα να αποσπούν την ουρά τους κατά βούληση όταν χρειαστεί. Ο μηχανισμός αυτός έχει αμυντικό χαρακτήρα και δίνει την δυνατότητα στις σαύρες να αποδράσουν καθώς η προσοχή του θηρευτή που τις απειλεί, αποσπάται από την ουρά η οποία ακόμα κινείται σπασμωδικά. Τα φίδια δεν έχουν αυτή την δυνατότητα. Η ουρά των σαυρών μπορεί να αναγεννηθεί με αργούς όμως ρυθμούς.

          Η δυνατότητες κίνησης στις άποδες σαύρες είναι πολύ πιο περιορισμένες από αυτές των φιδιών κι αυτό γιατί το σώμα των σαυρών είναι πιο άκαμπτο και σκληρό σε αντίθεση με το ευλύγιστο και λυγερό σώμα των φιδιών. Αυτό οφείλεται κυρίως στην διαφορετική φύση των φολίδων των άποδων σαυρών οι οποίες ενδέχεται να είναι ενισχυμένες με οστέινα πλακίδια (οστεόδερμα), αλλά και στην διαφορετική φύση του σώματός τους γενικά.

          Οι άποδες σαύρες δεν έχουν μεγάλες και πλατιές κοιλιακές φολίδες, σε αντίθεση με τα φίδια. Οι κατασκευή των μυών των φιδιών είναι τέτοια που τους επιτρέπει να ελέγχουν επιδέξια την κοιλιακή τους επιφάνεια χρησιμοποιώντας τις κοιλιακές φολίδες για να κινηθούν και να σκαρφαλώσουν ακόμα και σε «δύσκολες» επιφάνειες, σε συνδυασμό με την χρήση του πλευρικού τμήματος του σώματος. Αντιθέτως, οι άποδες σαύρες χρησιμοποιούν μόνο τις πλευρές του σώματός τους για να κινηθούν, κάτι που τους περιορίζει την κίνηση σε λείες επιφάνειες, αλλά και σε επιφάνειες με μεγάλη κλίση. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο μεγάλος αριθμός άποδων σαυρών χάνει την ζωή του σε ασφάλτινους δρόμους ή σε πλακόστρωτα κατοικήσιμων περιοχών, όντας αδύνατον να κινηθούν γρήγορα και να ξεφύγουν όταν κάποιο αυτοκίνητο πλησιάζει ή κάποιος άνθρωπος επιχειρεί να τις σκοτώσει.

            Στην χώρα μας μπορεί να συναντήσει κανείς 5 είδη άποδης σαύρας. Τα 4 από αυτά ανήκουν στην οικογένεια Anguidae και πρόκειται για τα:

• Τυφλίτης - Pseudopus apodus
• Κονάκι - Anguis fragilis
• Ελληνικό Κονάκι - Anguis graeca
• Πελοποννησιακό Κονάκι - Anguis cephallonica
ενώ το 4ο είδος ανήκει στην οικογένεια Scincidae, πρόκειται δηλαδή για σκίγκο:
• Οφιόμορος - Ophiomorus punctatissimus

Στις σελίδες περιγραφής των παραπάνω ειδών μπορείτε να βρείτε γενικές πληροφορίες, πληροφορίες εξάπλωσης, καθώς και το καθεστώς προστασίας για κάθε είδος.

Σύνταξη κειμένου: Ηλίας Στραχίνης

"Οι οικολόγοι ΔΕΝ αμολούν φίδια στην ύπαιθρο"

Τα όρια του αστικού μύθου αγγίζει η πεποίθηση πολλών κατοίκων, κυρίως επαρχιακών πόλεων, ότι οικολόγοι αμολούν... φίδια σε δασικές περιοχές και κυρίως οχιές!

Την άποψη αυτή επιχειρεί να καταρρίψει ο Ηλίας Στραχίνης, μέλος της Ελληνικής Ερπετολογικής Εταιρίας, ο οποίος με την... εις άτοπον απαγωγή αποδεικνύει ότι είναι αδύνατον να ισχύει κάτι τέτοιο.

"Ας υποθέσουμε ότι μία ομάδα ανθρώπων που ασχολούνται με περιβαλλοντικά θέματα διαπιστώνει πως ο πληθυσμός των φιδιών μιας περιοχής είναι μικρός και αποφασίζει να τον αυξήσει, απελευθερώνοντας έναν μεγάλο αριθμό από αυτά. Θα πρέπει λοιπόν να συλλέξει αρκετά άγρια φίδια και κρατώντας τα αιχμάλωτα σε ειδικές εγκαταστάσεις να περιμένει τους γόνους" εξηγεί ο κ. Στραχίνης σε άρθρο του που δημοσιεύει στην ιστοσελίδα http: //www. herpetofauna.gr.

"Για να ξεκινήσει λοιπόν μία τέτοια διαδικασία", συνεχίζει, "είναι αναγκαίο να συλλεχθούν από τη φύση αρκετά άτομα και να αιχμαλωτιστούν, κάτι που όμως είναι παράνομο στη χώρα μας".

Επιπλέον, σύμφωνα με τον κ. Στραχίνη, είναι άκρως αντι-οικολογικό να αφαιρεί κανείς ζώα μαζικά από μία περιοχή, διότι έτσι μειώνει σε αριθμό τον πληθυσμό του είδους που συλλέγει και θέτει σε κίνδυνο τη γενική ισορροπία του οικοσυστήματος της περιοχής, αφού διαταράσσεται η τροφική αλυσίδα σημαντικά.



_{Λαφιάτης}

Ακόμα και αν κάποιος ξεπεράσει αυτό το πρόβλημα, με ειδικές άδειες από το κράτος, θα πρέπει, εκτιμά ο κ. Στραχίνης, να κρατήσει τα αιχμάλωτα φίδια σε κατάλληλες εγκαταστάσεις για να αναπαράγονται και να δίνουν όλο και περισσότερους γόνους.

Όμως, τα άγρια φίδια, όταν περιορίζονται σε τεχνητά περιβάλλοντα, κυριεύονται από το στρες της αιχμαλωσίας σε τέτοιο βαθμό ώστε να παρουσιάζουν ασθένειες, άρνηση τροφής και θνησιμότητα σε μεγάλα ποσοστά, πόσω μάλλον διάθεση για αναπαραγωγή.

"Συμπερασματικά, ένα τέτοιο εγχείρημα θα οδηγούσε σε λιγότερους απογόνους απ' ό,τι στην περίπτωση που τα φίδια αφήνονταν στο φυσικό τους περιβάλλον και αναπαράγονταν φυσικά" τονίζει.

Ας υποθέσουμε πάλι, ότι όλα τα εμπόδια έχουν ξεπεραστεί και εν τέλει, αυτή η ομάδα ανθρώπων, έχει αποκτήσει έναν σημαντικό αριθμό φιδιών από ελεγχόμενες αναπαραγωγές και αποφασίζει τελικά να τα απελευθερώσει.



_{Νερόφιδο}

"Το γεγονός που αναιρεί και αυτήν την υπόθεση - εξηγεί στο άρθρο του ο κ. Στραχίνης - είναι ότι και πάλι, η μαζική απελευθέρωση ζώων σε μία περιοχή, και ειδικά ειδών που δεν απαντούν σε αυτήν, είναι πράξη αντι-οικολογική, αφού διαταράσσει την ευαίσθητη ισορροπία του οικοσυστήματος. Συγχρόνως, αν σε μία περιοχή ο αριθμός των φιδιών είναι μικρός, που σημαίνει ότι οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές γι' αυτά (μειωμένη τροφή, ελάχιστες κρυψώνες κτλ), μπορεί να φανταστεί κανείς πόσο δυσχερέστερες θα γίνουν όταν τις μοιραστούν με περισσότερα φίδια".

Ο κ. Στραχίνης διαπιστώνει ότι ακόμα και οι άνθρωποι της ελληνικής υπαίθρου υιοθετούν την άποψη περί "οικολόγων που αμολούν φίδια", δεν γνωρίζουν τα είδη των ερπετών και έχουν μεγάλο μένος απέναντι στα φίδια.

"Κάνουμε κατά καιρούς ενημερωτικά σεμινάρια σε σώματα ασφαλείας και σε φορείς διαχείρισης αλλά, ίσως, θα έπρεπε να γίνονται και σε αγρότες" επισημαίνει.



_Οχιά

"Άλλωστε", συμπληρώνει, "οι συνθήκες ενός οικότοπου (διαθέσιμοι πόροι, ανταγωνιστές, θηρευτές, κλιματικές συνθήκες, κρυψώνες κτλ) είναι αυτές που καθορίζουν τα μεγέθη των πληθυσμών των διάφορων ειδών και έτσι, όσες απελευθερώσεις και να γίνονται, οι αριθμοί ισορροπούν και πάλι στους αρχικούς πολύ σύντομα".

"Επίσης, τα ζώα εκτροφής, επειδή δεν υφίστανται φυσική επιλογή, εκφυλίζονται και μεταφέρουν μεταλλάξεις κληρονομικά στους απογόνους τους γι΄αυτό, αν αναμειχθούν με άγριους πληθυσμούς, τους υποβαθμίζουν γενετικά. Αυτό ονομάζεται και 'γενετική μόλυνση' και έχει ως αποτέλεσμα μεγαλύτερη θνησιμότητα στον πληθυσμό που αναμείχθηκε, οπότε οδηγεί σε ακόμα μικρότερους αριθμούς, ίσως και από τους αρχικούς" καταλήγει το μέλος της Ελληνικής Ερπετολογικής Εταιρίας, σε μια προσπάθεια να διαρραγεί ο στέρεος μύθος των φιδιών που απελευθερώνονται στα δάση...



_Σαΐτα

Πηγή: ΑΜΠΕ

*Τις συνημμένες φωτογραφίες παραχώρησε στο ΑΠΕ - ΜΠΕ ο Ηλίας Στραχίνης



_{Σπιτόφιδο}

Συμπτώματα και Πρώτες Βοήθειες Συμπτώματα Τα πρώτα συμπτώματα μετά από ένα δηλητηριώδες δάγκωμα είναι πόνος και οίδημα στο σημείο της έγχυσης, εντός λίγων λεπτών. Στην συνέχεια και όσο ο χρόνος περνάει χωρίς τις πρώτες βοήθειες, το οίδημα αυξάνεται και εξαπλώνεται και στο υπόλοιπο δαγκωμένο μέλος, ενώ μέσα σε λίγες ώρες ενδέχεται να υπάρξουν και άλλα συμπτώματα (βλέπε άρθρο «Δηλητηριώδη δήγματα φιδιών» - περιοδικό “Ιατρικά Χρονικά” / ΠΡΟΣΟΧΗ: πολλά από τα συμπτώματα που αναφέρονται στο τεύχος είναι αποτέλεσμα πανικού ή/και λαθών κατά τις πρώτες βοήθειες και όχι επίδρασης του δηλητηρίου - διαβάστε προσεκτικά). Πρώτες Βοήθειες Αμέσως μετά από ένα δηλητηριώδες δάγκωμα οι κινήσεις που πρέπει να κάνετε ή να μην κάνετε, είναι λίγες αλλά ουσιαστικές. Μην πανικοβάλλεστε, (πολύ σημαντικό). Ο πανικός χειροτερεύει την κατάσταση. Με τα σημερινά μέσα έχετε όλο το χρόνο μπροστά σας να επισκεφτείτε ένα νοσοκομείο, όπου κι αν βρίσκεστε στην χώρα, μέσα στις επόμενες ώρες, με ασφάλεια και χωρίς ρίσκο. Αφαιρέστε όποιο αντικείμενο ή ύφασμα θα μπορούσε να σφίξει το μέλος όσο αυτό πρήζεται (π.χ. δαχτυλίδια, ρολόι, βραχιόλια, κτλ). Κρατήστε το θύμα ακίνητο εάν δεν είναι απαραίτητη η μετακίνησή του. Κρατήστε το δαγκωμένο μέλος όσο το δυνατόν πιο ακίνητο. Με την ακινησία του δαγκωμένου μέλους καθυστερούμε την εξέλιξη των συμπτωμάτων. Μην κόβετε ή σκίζετε το δέρμα για να ρουφήξετε το δηλητήριο. Όχι μόνο δεν ωφελεί σε τίποτα, αντιθέτως μάλιστα, το τραύμα και το σοκ που προκαλείται από την πράξη επιδεινώνουν την κατάσταση και τα συμπτώματα. Μην προσπαθείτε να ρουφήξετε το δηλητήριο με το στόμα. Μην δένετε το δαγκωμένο μέλος. Είναι πολύ σημαντικό να μην εμποδιστεί η κυκλοφορία του αίματος. Υπάρχει μεγάλος κίνδυνος δημιουργίας θρόμβων και νέκρωσης του άκρου. Το δηλητήριο εξαπλώνεται κυρίως μέσω της λέμφου, συνεπώς μία σφιχτή περίδεση που θα σταματούσε την κυκλοφορία του αίματος είναι ανώφελη και επικίνδυνη. Αντιθέτως, μπορείτε να τυλίξετε το δαγκωμένο μέλος με κοινό, ελαστικό επίδεσμο από την πληγή έως την βάση του άκρου, τόσο λίγο σφιχτά όσο σε περίπτωση διαστρέμματος (να διατηρείται ο σφιγμός στην άκρη του μέλους). Αυτό μπορεί να καθυστερήσει την εξέλιξη των συμπτωμάτων, κάτι που ίσως βοηθούσε σε ενδεχόμενη πολύωρη μεταφορά του ασθενή σε νοσοκομείο. Ο επίδεσμος θα πρέπει να λύνεται και να δένεται αναλόγως κάθε 15-25 λεπτά, διότι το μέλος πρήζεται και η περίδεση σφίγγει περισσότερο. Παρ’όλα αυτά, μία τέτοια περίδεση δεν είναι και απαραίτητη. Μην τοποθετείτε αντισηπτικά και άλλες ουσίες στο τραύμα. Μην τοποθετείτε πάγο στην περιοχή του τραύματος. Μην δίνετε αλκοόλ στον ασθενή. Μην χορηγείτε παυσίπονα ή άλλα φάρμακα. Μεταφέρετε τον ασθενή σε κοντινό νοσοκομείο με ψυχραιμία και ασφάλεια, αφού πρώτα έχετε ειδοποιήσει. Μπορείτε να έχετε στο "κιτ πρώτων βοηθειών" σας αντιισταμινικά και κορτιζόνη για να τα χορηγήσετε στον ασθενή, σε περίπτωση που εμφανιστούν έντονα σημάδια αλλεργίας, εφόσον πάρετε έγκριση και οδηγίες από το Κέντρο Πρώτων Βοηθειών. Απευθυνθείτε στον γιατρό σας για τον τύπο και τις δοσολογίες που αντιστοιχούν στον καθένα. Η χρήση αντιοφικού ορού δεν συνιστάται καθώς μπορεί να αποβεί επικίνδυνη (αλλεργικό σοκ). Μόνο οι ειδικοί γιατροί μπορούν να κρίνουν και να αποφασίσουν για την χρήση του ορού, η οποία γίνεται πλέον μόνο σε κρίσιμες περιπτώσεις και γενικώς αποφεύγεται. Συνήθως ακολουθείται αγωγή με χορήγηση αντιβιοτικών και προαιρετικά αδρεναλίνης, κάτι που μόνο οι γιατροί μπορούν να κρίνουν, επίσης. Τα συμπτώματα υποχωρούν μετά την κατάλληλη ιατρική αγωγή.